THỔ CẨM NGƯỜI DAO 
TẢ PHÌN, SA PA, VIỆT NAM


Xã Tả Phìn là một xã miền núi của huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai, giáp biên giới Trung Quốc. Trung tâm xã nép mình trong một thung lũng có thể đi bộ được từ thị trấn Sa Pa - một địa điểm du lịch phổ biến. Người Dao (Yao) ở Tả Phìn trồng lúa và ngô trên ruộng bậc thang, và thu nhặt thảo quả và cây thuốc khác từ rừng gần đó. Để kiếm thêm thu nhập, một số phụ nữ bán hàng thủ công cho khách du lịch ở Sa Pa. Họ làm túi xách và mũ từ vải thừa may quần áo, và bán đồ trang sức của người Dao do các thương nhân người Giáy sản xuất ở làng khác.

Trong một dự án Craft Link phối hợp với Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và MRDP (Chương trình Phát triển nông thôn miền núi) cùng Oxfam Quebec, một nhóm phụ nữ Dao được tập huấn để sản xuất ra các sản phẩm chất lượng cao có họa tiết dựa trên các sản phẩm truyền thống của họ.Các họa tiết hoa văn truyền thống được đưa vào các sản phẩm mới như tay áo, quần dài, áo khoác ngoài, và các trang phục khác của người Dao. Đúng theo truyền thống, rất nhiều sản phẩm mới  sử dụng vải nhuộm màu chàm.

Các chị em không chỉ được đào tạo trong việc đo kích thước và cắt may, học và khâu tay các sản phẩm mới, mà còn được học quản lý sổ sách và kỹ năng điều hành nhóm sản xuất hàng thủ công .

Nhuộm chàm

Phụ nữ Dao mua vải ở chợ Sapa và nhuộm chàm. Hầu hết các hộ gia đình đều có thuốc nhuộm chàm. Ban đầu, thuốc nhuộm được làm từ lá cây chàm, sau đó vải được nhúng vào dung dịch màu chàm khoảng 30 ngày.

Quá trình thêu tay

Mỗi phần của quần áo được thêu một cách riêng biệt, và sau đó cả bộ quần áo được ghép thêm với các miếng vải chàm. Một bộ quần áo có thể phải mất nhiều tháng mới may xong. Mặc dù ngày nay có một số phụ nữ sử dụng vải acrylic, nhưng phần lớn số còn lại vẫn sử dụng  vải lụa đã nhuộm hóa học. Quần áo may xong thường giống nhau nhưng màu sắc và các hoa văn thì lại đa dạng cho mỗi bộ quần áo, các họa tiết mới được sao chép từ quần áo của các nhóm Dao khác cũng như từ trang phục những người Hmong ở Tả Phìn.

Các mô típ hoa văn thêu tay

Các họa tiết thêu tay được sáng tạo, lấy cảm hứng từ thiên nhiên, là một phần của thế giớ người Dao. Người Dao là những người theo thuyết phiếm thần, và bậc thầy tâm linh được thờ cúng với sức mạnh để giữ cho vật chất và tinh thần được cân bằng.

Các biểu tượng và các mẫu họa tiết bao gồm: cây thông, hoa đào, dấu chân của hổ, khỉ và gấu, hình con người, ngựa và chim, hình sấm sét.

Vài nét về quần áo người Dao 

Thêu thùa là một công việc thường thấy trong cuộc sống hàng ngày của người phụ nữ. Phụ nữ có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì truyền thống của người Dao vì họ có khả năng thêu các họa tiết truyền thống một cách chính xác để lưu giữ và phát triển qua nhiều thế hệ. Từng phần của trang phục bao gồm các bộ hoa văn được miêu tả như sau:

Trang phục của phụ nữ:

  • Luy dao, hay áo khoác ngoài: Không có thắt lưng và dài đến mắt cá chân. Đuôi tà áo sau là phần được trang trí nhiều nhất. Ngoài ra phần được trang trí là phần tay áo và vạt của tà áo phía trước. Trên lưng là một họa tiết thêu hình chữ nhật gọi là luy tan.

  • La sin, hay thắt lưng: Được đeo ở hông và thắt bên ngoài áo khoác, giữ cho áo khoác luôn được buộc kín.

  • La peng, hay quần dài: Phần đuôi áo đằng trước được trang trí rất nhiều hoa văn.

  • Chap hoong, hay cái yếm: Được mặc trong áo khoác ngoài, yếm được trang trí với các đồ trang sức và khuy bạc.

  • Huong, hay khăn trùm đầu. Khăn trùm đầu là phụ kiện quan trọng để nhận biết người phụ nữ Dao. Bố mẹ có con gái thường cho cô đội khăn lúc cô 13 tuổi, đủ tuổi để đi chợ phiên và bắt đầu tìm hiểu bạn khác giới. Khăn trùm được trang trí với các đồng xu và chuông bạc. Một cái khăn có thể có 20-25 lớp vải màu đỏ hình chữ nhật. Nó được xếp lại, có các nếp gấp và thắt thành cho tròn trịa, hình dạng tròn. Người phụ nữ cạo hai bên mai tóc của mình để đảm bảo tóc không lộ ra bên dưới khăn, mặc như vậy không chỉ để làm đẹp, mà còn để chống lại những cơn gió lạnh và sương mù của Sapa.

Trang phục cho đàn ông:

Người đàn ông Dao mặc áo khoác ngắn với phần cánh tay được thêu và luy tan ở sau lưng. Đàn ông thường đội khăn choàng đầu được thêu trang trí và đó cũng là phụ kiện không thể thiếu trong dịp lễ tết.

Mũ trẻ em: Những bé trai và gái người Dao đội những cái mũ riêng biệt được thêu trang trí. Bé trai thì đội mũ được trang trí với các khuy rời bằng bạc và đồng xu, còn bé gái thì đội mũ được trang trí với các họa tiết thêu mà thôi.

Trang phục của người Dao trong các dịp lễ hội

Việc cưới xin được cha mẹ sắp đặt, và gia đình chú rể sẽ tặng cho cô dâu tương lai vải lụa và vải để cô may một số bộ quần áo cho mình, cũng như một bộ cho chồng và quần áo cho các thành viên gia đình chồng. Cô sẽ ở nhà và không đi làm nương để chuẩn bị cho đám cưới. Vào ngày cưới, cô sẽ mặc tất cả quần áo mới, để thể hiện sự khéo tay của mình và để được may mắn. Cô còn đeo một chiếc gong, một khung gỗ trên đó có phủ tấm vải đỏ làm cho mọi người khó nhận ra. Trên đầu cô còn đội pa dao, một tấm vải hình chữ nhật được thêu tinh xảo.

Đối với một người đàn ông, ngày quan trọng nhất là ngày lễ thắp đèn, một buổi lễ để cậu bé nhận được một số nguồn ánh sáng tượng trưng. Trong buổi lễ thầy mo đọc một bài cúng viết bằng chữ Hán được truyền từ đời này qua đời khác. Người đàn ông trẻ tuổi mặc áo dài như một người phụ nữ, và cũng đội khăn trùm đầu được thêu cầu kỳ và xà cạp thêu.


Để biết thêm thông tin về dự án này, xin vui lòng liên hệ:

CRAFT LINK
51 Văn Miếu, Hà Nội, Việt Nam
Điện thoại: (84-24) 37336101 - Fax: (84-24) 38437926
Email: craftlink@fpt.vn - Website: www.craftlink.com.vn