Người H’mong ở huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An


Dự án phát triển nghề thủ công truyền thống cho phụ nữ H’mong ở Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An

Kỳ Sơn là một huyện miền núi thuộc tỉnh Nghệ An, tiếp giáp với Lào. Cộng đồng dân tộc thiểu số ở đây bao gồm người Hmong, người Thái và người Khơ Mú. Trước đây người dân trong huyện thường trồng thuốc phiện trên nương để bán. Craft Link đã hợp tác với UNDCP (Chương trình phòng chống ma túy của Liên Hiệp Quốc) trong một dự án hỗ trợ người dân địa phương tìm kế sinh nhai bền vững thay thế cây thuốc phiện tại đây. Dự án tập trung giúp đỡ phụ nữ H'Mông thuộc bản Phà Xắc, xã Huồi Tụ, huyện Kỳ Sơn có thêm nguồn thu nhập thông qua việc duy trì sản xuất và marketing hàng thủ công truyền thống.   

Người Hmong ở bản Phà Xắc, xã Huồi Tụ

Bản Phà Xắc hiện có 125 gia đình người H’mong trắng sinh sống. Tổ tiên của họ di cư từ Trung Quốc qua Lào sang Việt Nam từ khoảng 150 năm trước. Theo truyền thống, người H’mong ở khu vực này sống dựa chủ yếu vào nông nghiệp, họ trồng lúa, ngô, rau quả và chăn nuôi.

Quần áo truyền thống và các phong tục đặc biệt

Phụ nữ H’mong tại Phà Xắc thường mặc các bộ trang phục truyền thống nhân dịp năm mới, đám cưới, đám tang, chợ phiên hay các dịp lễ đặc biệt khác. Bộ quần áo truyền thống của họ bao gồm quần rộng màu đen (hu thiếc) và áo dài màu đen (lu chiếu chậm) với cổ áo được thêu đáp mảnh công phu. Một cô gái được coi là hấp dẫn nhất khi cô đeo xung quanh hông chiếc thắt lưng thêu màu hồng sáng và xanh lá cây. Cô còn đeo thêm đồ trang sức là một sợi dây chuyền bạc lớn (lu nhia). Ngoài ra, chiêc ví thêu trang trí (gọi là ví thuốc phiện) và khăn xếp đội đầu (phu chong slua) cũng được sử dụng trong các dịp đặc biệt. Chiếc khăn xếp này dài hơn mười mét, được làm bằng dải lụa màu tím và trang trí bằng một đoạn ruy băng kẻ sọc (chang).

Theo truyền thống, của hồi môn cho cô dâu khá nhiều. Mỗi cô dâu mang đến gia đình  chú rể 10 bộ trang phục, gia đình chú rể tặng lại cô quần áo và một chiếc vòng cổ có giá trị. Của hồi môn luôn bao gồm một chiếc váy trắng mà cô sẽ giữ để mặc khi qua đời để tổ tiên có thể nhận ra cô.

Các gia đình H’mong vẫn làm giấy từ tre để thực hiện các nghi lễ cho người mất và để trang trí ban thờ. Theo phong tục, người H'mong không được an táng trong quan tài làm bằng các loại vật liệu không phân huỷ như nhựa hoặc sắt. Người ta thường đóng quan tài với những chiếc đinh đơn giản vót từ cật tre để đảm bảo không có gì ngăn cản người chết đi gặp tổ tiên của họ.

Các đặc điểm nổi bật trên trang phục

Cổ áo (pan tau)

Chiếc cổ áo là vật thể hiện sự khác nhau giữa các nhóm dân tộc H’mong và thể hiện sự khéo léo của bàn tay người phụ nữ. Họ thường dùng chiếc kéo nhỏ cắt trổ các đường nét hoa văn tinh xảo trên các miếng vải rất mỏng sau đó khâu ghép lên một nền vải khác với các mũi khâu nhỏ li ti. Sau đó họ thêu trang trí thêm vào các khoảng còn trống. Các họa tiêt trổ ghép và thêu móc xích rất đa dạng với các họa tiết lấy cảm hứng từ cuộc sống hàng ngày. Các họa tiết thường thấy là hoa đào, ốc, chim, dấu chân gà, cái đòn gánh, cối giã gạo và cái cầu hình ván đôi hoặc ván đơn.

Thắt lưng (quo xe xia)

Theo truyền thống, chiếc thắt lưng được tạo nên từ những ô vuông lụa màu hồng và xanh lá cây được trổ thành hình hoa văn đáp trên nền vải trắng hoặc được thêu bằng chỉ theo kỹ thuật thêu móc xích. Họa tiết phổ biến nhất có dạng xoắn tròn được trổ ghép hoặc thêu trên vải được gọi là “cu”, nhìn giống hình con ốc.

Thắt lưng được gắn vào một tạp dề dài hình chữ nhật màu đen. Đôi khi họ còn đính các đồng xu Đông Dương thời Pháp cũ lên thắt lưng, khi các cô gái nhún nhảy thì các đồng xu này rung leng keng.

Mũ trẻ em (lu co mo or co mom bi)

Các bà mẹ Hmong rất chú trọng đến việc thêu hoa văn và thêu đáp mảnh trang trí cho vành mũ của con mình. Họ thường đính 1 mẩu thảo quả trên mũ để phòng bệnh cho đứa trẻ. Ngoài ra họ còn dùng các đồng xu và hạt cườm mầu để trang trí cho chiếc mũ.

Thử thách và cơ hội mới

Việc cung cấp vải và quần áo may sẵn trên thị trường đã làm thay đổi trang phục truyền thống của người H'mông ở Phà Xắc và dẫn đến sự sụt giảm của việc sử dụng trang phục truyền thống hàng ngày. Trước thực trạng này, Craft Link tiếp tục tài trợ và thực hiện trực tiếp Dự án phát triển nghề thủ công truyền thống tại địa phương. Dự án sử dụng các họa tiết đặc trưng của người H’mong để thiết kế ra các sản phẩm mới thu hút thị trường. Dự án cũng nhằm bảo tồn các kỹ năng truyền thống cho thế hệ trẻ, nâng cao năng lực cho các thành viên đồng thời tăng thêm thu nhập cho cộng đồng.


Để biết thêm thông tin về dự án này, xin vui lòng liên hệ:

CRAFT LINK
51 Văn Miếu, Hà Nội, Việt Nam
Điện thoại: (84-24) 37336101 - Fax: (84-24) 38437926
Email: craftlink@fpt.vn - Website: www.craftlink.com.vn