GIẤY DÓ - TRANH - ĐỒ CHƠI

Dương Ổ - Đông Hồ - Tú Khê

Dương Ổ, Đông Hồ và Tú Khê là ba làng nghề truyền thống ở tỉnh Bắc Ninh. Dương Ổ, nổi tiếng về làm giấy từ vỏ cây dó. Đông Hồ được biết đến qua các bức tranh dân gian được in bằng ván in lên giấy dó của làng Dương Ổ. Gia đình ông Chế ở Đông Hồ đã mua giấy từ gia đình ông Lưu ở Dương Ổ từ lâu đời.

Nghề làm giấy dó có từ thế kỷ III, phát triển mạnh vào các thế kỷ XIII và XIV. Ngày nay, phần lớn những người làm giấy ở Dương Ổ làm việc trong các xưởng sản xuất giấy để làm ra các giấy vệ sinh và các sản phẩm giấy tái sinh khác.

Trước năm 1945, ở Đông Hồ có khoảng 250 gia đình in tranh. Ngày nay, chỉ còn một số ít gia đình tiếp tục nghề này. Các gia đình ở Tú Khê (ở cạnh Đông Hồ) làm mặt nạ truyền thống cũng như đồ chơi khác bằng giấy và đất sét. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Craft Link mong muốn biểu dương các thợ thủ công ở Bắc Ninh đã gìn giữ tinh hoa và nghề thủ công của quê hương họ.

Làm giấy dó

Giấy truyền thống ở Dương Ổ được làm từ vỏ cây dó ở vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Đầu tiên, vỏ dó được ngâm vào nước, sau đó là nước vôi, và luộc từ 15 đến 20 tiếng. Sau khi rũ bỏ vôi, vỏ dó được ngâm thêm 10 ngày và người ta cho vào cối giã từ 3 đến 5 tiếng. Bột dó sẽ được nắm chặt và rửa sạch thêm một lần nữa. Tiếp theo, hòa bột vào một bồn nước có pha nhựa cây mò. (Nhựa cây ngăn không để các tờ giấy dính vào nhau). Người ta dùng một cái khay gọi là liềm seo dìm vào trong bể để tạo ra từng tờ giấy. Các tờ giấy được xếp thành chồng dày, nén kiệt nước, và sau đó phơi khô.

Điệp

Ông Chế ở Đông Hồ mua phần lớn các vật liệu để in tranh ở địa phương. Bột điệp mua ở ông Sáu Thứ sống trong cùng xã. Bột điệp được trộn với hồ nấu bằng gạo nếp. Sử dụng chổi thông được làm ở địa phương để quét điệp lên tờ giấy – phết điệp. Theo truyền thống, dùng đá son non ở núi Kép (tình Bắc Giang) làm nguyên liệu chính, trộn với nước và dùng vải màn lọc để tạo ra màu đỏ. Màu vàng được làm từ hoa hòe, mua ở làng Từ Thế gần đó. Hoa hòe được phơi khô, sao vàng, đun sôi với phèn, và lọc qua một cái rây để lấy màu vàng. Màu đen có thể được làm từ than lá tre hay muội khói gỗ thông bị đốt. Ngày nay, một phần phẩm màu được dùng là phẩm công nghiệp.

In Tranh

Ván in nét được khắc trên gỗ mềm, các ván in màu được dùng bằng gỗ cứng. Để in, nhấn ván in lên bảng in và sau đó in lên giấy dó phủ điệp. Xoa xơ mướp lên tờ giấy ở ván in. Sau khi màu khô, có thể in màu khác.

Tranh Đông Hồ truyền thống miêu tả các hoạt động thường ngày trong đời sống và xã hội nông thôn. Tranh cũng biểu tượng cho điềm lành: ví dụ: bé trai ôm gà tượng trưng cho vinh hoa, bé gái ôm vịt, phú quý. Những bức tranh được sáng tác gần đây hơn có các chủ đề về chính trị, cũng như các bức tranh bộ để thờ hoặc trang trí.

Đồ chơi và mặt nạ

Một số gia đình ở Tú Khê làm đồ chơi và mặt nạ cho dịp Tết Trung thu. Làm mặt nạ giấy cần có khuôn làm bằng đất sét và khung tre. Dùng hồ gạo nếp và đất sét để dán giấy lên khuôn. Sau khi phơi khô mặt nạ, quét bột điệp và sau đó vẽ và quang dầu bằng nhựa thông.

Để làm đồ chới bằng đất sét, ngâm đất sét vào nước vôi, để ráo nước, và nhào nặn tạo ra các con giống. Người ta vẽ đồ chơi bằng các nguyên liệu như để vẽ mặt nạ. Đồ chơi bằng đất sét miêu tả 12 con giáp, thầy trò Đường Tăng, và các anh hùng khác trong các truyền thuyết của Việt Nam.

Nghệ nhân

Ông Phạm Duy Lưu, 72 tuổi, đã giành công sức cho việc gìn giữ các kỹ thuật làm giấy dó ở Dương Ổ.

Ông Nguyễn Đăng Chế, 65 tuổi, người đã đồng thời gìn giữ và phát huy truyền thống in tranh Đông Hồ

Ông Hoàng Bá Kính, 72 tuổi, đã làm đồ chơi bằng giấy ở Tú Khê từ năm 1985.

Ông Hoàng Bá Phát, 75 tuổi, đã làm đồ chơi bằng đất sét và mặt nạ giấy ở Tú Khê từ khi 10 tuổi.

Trong chương trình “Truyền thống dân gian của chúng ta” được khởi xướng từ nhiều năm trước, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Craft Link mời các thợ thủ công từ khắp Việt Nam đến trình diễn tay nghề ở Bảo tàng. 

Để biết thêm thông tin về dự án này, xin vui lòng liên hệ:

Craft Link
51 Văn Miếu, Hà Nội, Việt Nam
Điện thoại: (84-4) 37336101 - Fax: (84-4) 38437926
Email: craftlink@fpt.vn - Website: www.craftlink.com.vn